Vraag je je af hoeveel tijd je nog hebt, dan wordt het anders. Vaak kijk je binnen een ademhaling alweer weg.
Na twaalf weer één
Dit is een oude logo-variant van Angelo, uit 2021, gemaakt op mijn verzoek. Ik wilde graag een klokvariant van het bedrijfslogo, omdat het om de tijd draait.
Een groene wijzerplaat, witte Romeinse cijfers, twee zwarte wijzers. In het midden, waar de wijzers vastzitten, staat een lotus. Sinds 2021 is de lotus het symbool van mijn merk, een teken van ontwaken.
Op zo’n klok lees je af waar je bent in de dag. Na twaalf komt weer één. Morgen draaien de wijzers hetzelfde rondje. Niets op die wijzerplaat raakt ooit op.
De tijd die je nog hebt gaat maar één kant op. Op geen enkele wijzerplaat lees je af hoeveel er nog over is.
Waarom kijk ik makkelijk naar de tijd van de dag, en niet naar de tijd die ik nog heb?
Omdat de tijd van de dag terugkomt. Half elf is er morgen weer, dus kijken kost je niets. De tijd die je nog hebt wordt alleen maar minder, en het einde heeft geen plek op een wijzerplaat. Wie daarnaar kijkt, kijkt naar iets wat niet terugkomt. Precies dan word je onrustig.
Wat je hoofd als eerste doet
In 1999 beschreven drie Amerikaanse psychologen, Tom Pyszczynski, Jeff Greenberg en Sheldon Solomon, wat er volgens hen gebeurt zodra je aan je eigen dood denkt. Ze publiceerden het in Psychological Review, een Amerikaans vakblad voor theorieën over hoe het denken werkt.
Hun antwoord: twee snelle bewegingen. Je duwt de gedachte weg. Of je schuift de dood ver vooruit, door jezelf voor te houden dat je gezond bent en dat het einde nog lang niet in zicht is.
Even op de klok kijken zie ik als een vorm van die tweede beweging. Op de klok zie je een tijd die morgen terugkomt, en zo lijkt je eigen einde weer ver weg.
Waar komt die schok van onrust vandaan?
In hun model zit de schok vlak vóór het wegduwen. Heel even heeft de gedachte aan je resterende tijd al je aandacht, en daarna zet je hem uit het zicht. De onrust die je voelt is het stukje van dat wegduwen dat je merkt. Het blijft een model, en het bewijs ervoor is wisselend.
Koffie of kist
Hoe hebben psychologen dat wegduwen getest?
In 1994 publiceerden Greenberg, Pyszczynski, Solomon en twee collega’s een reeks experimenten met Amerikaanse studenten. De studenten kregen twee vragen op papier. Vrij vertaald: beschrijf kort welke gevoelens de gedachte aan je eigen dood bij je oproept. En: schrijf zo precies mogelijk op wat er volgens jou met je lichaam gebeurt terwijl je sterft, en als je dood bent.
Een tweede groep beantwoordde dezelfde twee vragen over televisiekijken.
In een ander experiment uit hetzelfde artikel vulden de deelnemers daarna halve woorden aan. Psychologen gebruiken zulke woorden om te zien of de dood nog door iemands hoofd speelt. In het Engels kun je van COFF_ _ zowel coffee maken, koffie, als coffin, doodskist.
Wie de woorden meteen na de doodsvragen kreeg, kwam niet vaker op doodswoorden dan de televisiegroep. Wie eerst iets anders te doen kreeg, wel. Was hun aandacht even ergens anders geweest, dan schreven ze vaker coffin.
Bleef dat koffie-of-kistresultaat overeind?
Maar half. In 2012 deden de Amerikaanse psycholoog David Trafimow en een collega dezelfde vergelijking opnieuw, woorden meteen of na een pauze, en vonden het tegendeel van wat het artikel uit 1994 voorspelde. Een analyse uit 2015, die eerdere experimenten samennam, vond maar gedeeltelijk steun voor dat pauze-effect.
Het bekendste experiment uit dat artikel van 1994 verging het slechter.
Daarin lazen de studenten na de twee vragen twee korte opstellen over Amerika, zogenaamd geschreven door buitenlandse studenten: één positief, één kritisch. Daarna beoordeelden ze de schrijvers. De doodsgroep beoordeelde de positieve schrijver veel gunstiger dan de televisiegroep. In 2016 en 2017 herhaalden zeventien onderzoeksteams in de Verenigde Staten dat experiment met 1.550 deelnemers, een deel van de teams met advies van de oorspronkelijke onderzoekers. Het verschil was weg.
De twee snelle bewegingen zijn dus een doordachte uitleg met wankel bewijs. Niemand heeft gemeten wat er in jouw hoofd gebeurt.
Eén minuut, één vraag
Is wegkijken de eerste reflex, dan kun je ook bewust kijken, kort en met een duidelijk eind. Deze oefening is in geen enkel onderzoek getest. Je gebruikt de tijd van de dag als leuning.
Hoe kijk ik naar mijn resterende tijd zonder overspoeld te raken?
Zoek een klok met een secondewijzer, of de stopwatch op je telefoon. Kijk één volle minuut. Zeg daarna hardop, of schrijf op: ik weet niet hoeveel van deze minuten ik nog heb. Laat de schok komen en weer gaan. Stop na die ene minuut. Meer hoeft niet.
Wat doe ik met die onrust als de minuut voorbij is?
Stel jezelf één vraag: wat wil ik gedaan hebben voordat de wijzers morgen weer op deze tijd staan? Schrijf het eerste antwoord op, en houd het klein genoeg voor één dag. Je zus bellen. De brief afmaken. Eerder naar bed. Kijk morgen op dit tijdstip of je het gedaan hebt.
Een uur met een vast eind
Last Hour Experience bouwde ik na een seminar in Zuid-Korea waar ik mijn eigen afscheidsbrief schreef. Je bent ongeveer een uur alleen, thuis, met een koptelefoon op, en je beleeft je eigen laatste uur. Op een klok zie je nooit hoeveel tijd je nog hebt. In dat uur staat het vast, en is er geen tijd van de dag om naar uit te wijken. Tegen het eind schrijf je een afscheidsbrief, aan wie jij kiest. Wat zou jij gedaan willen hebben voor je echte laatste uur?
Vragen die mensen stellen. Eén van die mensen ben ik.
Waarom voelt een aftelklok erger dan een gewone klok?
Op een gewone klok zie je waar je bent in een dag die terugkomt. Op een aftelklok zie je alleen een hoeveelheid die kleiner wordt. Volgens de theorie uit 1999 duwen mensen juist dat beeld uit het zicht. Word je onrustig van een aftel-app, dan past dat daarbij, al heeft niemand zulke apps onderzocht.
Bleef het koffie-of-kistexperiment overeind in later onderzoek?
Maar half. Een rechtstreekse herhaling in 2012 vond het tegendeel van het pauze-effect, en een analyse uit 2015 vond er maar gedeeltelijk steun voor. Het bekendste experiment uit hetzelfde artikel van 1994 verdween toen zeventien Amerikaanse onderzoeksteams het herhaalden met 1.550 deelnemers.
Hoe vaak kun je het best stilstaan bij hoeveel tijd je nog hebt?
Daar geeft geen enkel onderzoek een getal voor. De oefening van één minuut in dit artikel is met opzet kort: één rondje van de secondewijzer, één zin, één klein ding voor de volgende dag. Ik zou beginnen met eens per week en kijken wat het met je dagen doet.
En als je 's nachts wakker ligt van je resterende tijd?
Doe de oefening dan overdag, met direct erna iets om handen. Lig je er wekenlang wakker van, of zitten die gedachten je overdag in de weg, bespreek het dan met je huisarts.
Bronnen
De theorie uit 1999 over de twee snelle bewegingen, van Tom Pyszczynski, Jeff Greenberg en Sheldon Solomon, in Psychological Review, een Amerikaans vakblad voor theorieën over hoe het denken werkt. Alleen de samenvatting is vrij te lezen, in het Engels.
De experimenten uit 1994 met de twee vragen en de halve woorden, van Jeff Greenberg en collega’s, in het Journal of Personality and Social Psychology, een Amerikaans vakblad over hoe mensen denken en zich gedragen. De samenvatting is vrij te lezen.
De herhaling uit 2012 die het tegendeel vond, van David Trafimow van New Mexico State University en psycholoog Jamie Hughes, in Social Psychological and Personality Science, een vakblad voor korte artikelen.
De analyse uit 2015 die eerdere experimenten samennam, van de psychologen Christopher Steinman en John Updegraff van Kent State University in de Amerikaanse staat Ohio, in Personality and Social Psychology Bulletin, een vakblad voor onderzoek.
Het verslag van de zeventien teams die het experiment uit 1994 herhaalden, van psycholoog Richard Klein en vele collega’s, in 2022 verschenen in Collabra: Psychology, een vakblad dat iedereen vrij kan lezen. Het noemt de twee vragen woordelijk, in het Engels.
Het merk, de pagina op deze site over hoe de lotus in 2021 mijn symbool werd.