Ooit maakte ik een korte video die begint met vijftien seconden bewegend beeld van AI: een zandloper, een kaars, gordijnen. Daarna verschijnt er iemand in beeld die het gewoon zegt. Wat je net zag, was niet echt. Maar het gevoel in jou wel.
Wat bijna doodgaan met 344 mensen deed
Kan het je leven veranderen als je je eigen dood voorstelt?
Binnen een paar minuten kan je blik op je eigen leven verschuiven, ook als je weet dat het verzonnen is. Dat is gemeten. Of je daarna ook anders gaat leven, is moeilijker aan te tonen. Het onderzoek hieronder volgde jarenlang mensen die echt bijna waren gestorven. Bij hen duurde de verandering zelf jaren.
Dat onderzoek begon in 1988, in tien Nederlandse ziekenhuizen. Pim van Lommel, cardioloog in ziekenhuis Rijnstate in Arnhem, volgde met drie collega's mensen van wie het hart had stilgestaan en die door een medisch team waren teruggehaald. Zonder dat team was ieder van hen overleden. Uiteindelijk deden er 344 patiënten mee.
Binnen een paar dagen na de reanimatie kreeg iedereen dezelfde vraag: weet je nog iets van de tijd dat je buiten bewustzijn was? Van de 344 herinnerden 282 zich niets. De andere 62 wel. Sommigen hadden zichzelf van buitenaf zien liggen, waren door een tunnel gegaan, hadden een licht gezien, overleden familie ontmoet of hun leven aan zich voorbij zien trekken.
Wat veranderde er bij wie zich iets herinnerde?
Na twee jaar, en nog eens na acht jaar, namen de onderzoekers lange gesprekken met hen op. Ook met een vergelijkbare groep bij wie het hart had stilgestaan, maar die zich niets herinnerde. Alleen in de eerste groep zag Van Lommel de verandering die hij beschrijft: minder angst voor de dood, meer aandacht voor waar ze voor leefden. Daar gingen jaren overheen.
Hoe dichtbij ze waren gekomen, gaf niet de doorslag. Of iemand zich iets herinnerde, hing niet af van hoe lang het hart had stilgestaan.
De conclusie van Van Lommel: wat ze meemaakten terwijl hun hart stilstond, heeft hen veranderd.
Wat de video hardop zegt
Terug naar die video. In de aanwijzingen voor de videomonteur staat precies wat er wanneer komt.
Eerst die vijftien seconden beeld van AI, filmisch en stil. Daaronder alleen het geluid van een kamer: zacht getik, een flakkerende kaars. Geen stem, geen tekst in beeld. Dan vloeit het beeld over in de spreker, die zegt: wat je net zag, was niet echt. Maar het gevoel in jou wel.
De aanwijzingen eindigen met een zin voor de monteur: deze video probeert niet te verkopen, niet te overtuigen en niets uit te leggen.
Waarom zeg je hardop dat het beeld nep is?
Omdat de video een truc wordt als je doet alsof het beeld echt is, en naar een truc kijk je van buitenaf. Weet je eenmaal dat een machine dat beeld van een zandloper heeft gemaakt, dan valt er aan het beeld niets meer te beoordelen. Wat overblijft is hoe jij erop reageert, en dat deel heeft niemand anders voor je gemaakt.
Een verzonnen scène, een echt gevoel. Dat is de bewering, en die kun je toetsen.
Een brand op de twintigste verdieping
Wat deden de studenten in dat brandonderzoek precies?
Ze stelden zich op papier hun eigen dood voor. In 2011 publiceerden vier Amerikaanse psychologen een onderzoek met 113 studenten van Eastern Washington University, een openbare universiteit in de Amerikaanse staat Washington. Araceli Frias en Philip Watkins, allebei van die universiteit, hadden de leiding. Elke student zat alleen met een onderzoeker en kreeg een boekje.
De ene groep las een scène en moest zich die zo levendig mogelijk voorstellen, alsof het echt gebeurde. Je wordt midden in de nacht wakker in het appartement van een vriend, op de twintigste verdieping van een oud gebouw in de binnenstad. Je hoort geschreeuw en ruikt verstikkende rook. Je probeert de kamer en het gebouw uit te komen, en dat lukt niet. Uiteindelijk geef je je over aan het vuur, en je sterft.
Daarna hadden ze drie minuten voor vier vragen op papier. Wat dacht en voelde je terwijl je je dit voorstelde? Hoe zou je de laatste momenten doorkomen? Wat voor leven had je tot dan toe geleid? Hoe zou je familie reageren?
Een tweede groep hoefde alleen op te schrijven wat ze dachten en voelden bij hun eigen dood. Een derde groep stelde zich een gewone dag voor: ontbijten, de was doen, opruimen.
Wat deed die denkbeeldige brand met hen?
Ze werden er dankbaarder van. Voor en na gaf iedereen aan hoe dankbaar, erkentelijk en vol waardering ze zich voelden. In de brandgroep gingen die scores omhoog. In de groep met de gewone dag bleef die stijging uit. De groep die alleen over de dood schreef, kwam ertussenin uit.
Eén detail maakt dit onderzoek voor deze vraag de moeite waard. Die brand was niet zomaar gekozen. De scène komt van Philip Cozzolino, een Amerikaanse psycholoog, en zijn collega's, die hem bedachten voor een onderzoek uit 2004. Ze bouwden hem zo dat hij de kern bevat van wat mensen vertellen nadat ze bijna waren gestorven.
Bijna doodgaan op papier dus, voor studenten die de hele tijd wisten dat er niets brandde.
Bleven de studenten dankbaarder?
Dat heeft niemand nagekeken. De vragen kwamen een paar minuten na de brand, in dezelfde sessie, en daarna was het onderzoek voorbij. In hun artikel schrijven de onderzoekers dat de deelnemers hun confrontatie met de eigen dood waarschijnlijk al snel waren vergeten.
Of het blijft hangen als je dit vaker doet, laten ze open. Daar is volgens hen meer onderzoek voor nodig.
Drie minuten en een pen
Hoe probeer ik dit zelf?
Gebruik de vier vragen die de studenten kregen. Stel je één bepaalde avond voor die je laatste blijkt te zijn, op een plek die je kent. Neem dan drie minuten de tijd en schrijf op wat je dacht en voelde, hoe je de laatste momenten zou doorkomen, wat voor leven je tot dan leidde en hoe je familie zou reageren. De Last Hour Experience is een filmische, geleide audio-ervaring van ongeveer een uur waarin je je eigen laatste uur beleeft en daarna reflecteert; deze oefening vraagt drie minuten en een pen.
Moet het een brand zijn?
Nee. Kies een scène die concreet is en van jou. In het onderzoek steeg de dankbaarheid het meest bij de studenten die een scène doorliepen. De onderzoekers leggen het zo uit: schrijf je in het algemeen over de dood, dan kun je het abstract houden, op veilige afstand. In een scène ga je er zelf doorheen.
Wat doe ik daarna met dat papier?
Leg het ergens waar je het terugziet, en lees het een week later opnieuw. De studenten kregen de vragen nooit een tweede keer, en hun eigen onderzoekers vermoedden dat ze het snel vergaten. Teruglezen is de stap die het onderzoek oversloeg, en die stap ligt bij jou.
Niemand sterft
Ik bouwde de Last Hour Experience volgens hetzelfde principe als die video: een verzonnen scène, een echt gevoel. Je zit thuis met een koptelefoon op en beleeft je eigen laatste uur, en niets daarvan gebeurt. Het uur thuis komt voort uit een seminar van zes uur in Zuid-Korea dat je laatste dag naspeelde. Aan het eind daarvan lag ik in een kist met het deksel dicht, en net als in het uur thuis was de dood daar verzonnen en het gevoel echt. De kist was echt. Ik ben er weer uit geklommen. Wat je in dat uur over je eigen leven opmerkt, is van jou, en wat je er de volgende ochtend mee doet ook.
Vragen die mensen stellen. Eén van die mensen ben ik.
Is je eigen dood voorstellen hetzelfde als bijna doodgaan?
Nee. In het Nederlandse onderzoek herinnerden 62 van de 344 mensen bij wie het hart had stilgestaan zich iets, en bij hen duurde de verandering jaren. De studenten stelden zich een paar minuten een brand voor en kregen meteen daarna vragen. De scène was gebouwd op wat mensen na bijna doodgaan vertellen. Of hij hetzelfde doet, heeft dat onderzoek niet getoetst.
Is het niet luguber om je je eigen dood voor te stellen?
Zo klinkt het wel. In een Amerikaans onderzoek uit 2011 werden studenten die zich voorstelden dat ze bij een brand omkwamen dankbaarder. De onderzoekers maten voor en na ook hoe goed ze zich in het algemeen voelden, en hun humeur ging er niet merkbaar op achteruit. Wat steeg was dankbaarheid, en dat is zo ongeveer het tegenovergestelde van luguber.
Hoe vaak zou ik me mijn eigen dood moeten voorstellen?
Dat zegt het onderzoek niet. De onderzoekers stelden zichzelf dezelfde vraag en lieten hem open: houden mensen die dankbaarheid vast als ze zo'n oefening geregeld doen? Eén keer is een begin. Een week later teruglezen wat je schreef, kost bijna niets.
Wanneer laat ik deze oefening beter liggen?
Als de dood al dichtbij is: vers verdriet, een ernstige diagnose, of gedachten over een einde aan je eigen leven. Dan is dit geen oefening. Praat met iemand die je vertrouwt, of met je huisarts. Bij 113 Zelfmoordpreventie kun je dag en nacht terecht, via 113 of gratis via 0800-0113.
Bronnen
Near-death experience in survivors of cardiac arrest, Engels voor bijna-doodervaringen bij overlevenden van een hartstilstand: het Nederlandse onderzoek van cardioloog Pim van Lommel en drie collega's, in 2001 verschenen in The Lancet, een Brits medisch tijdschrift. De 344 patiënten in tien ziekenhuizen, de 62 die zich iets herinnerden, de vergelijking na twee en na acht jaar, de verandering die jaren duurde en de uitkomst dat het niet afhing van hoe lang het hart had stilgestaan, komen daaruit.
Near-Death Experiences during cardiac arrest, Engels voor bijna-doodervaringen tijdens een hartstilstand: een essay uit 2021 waarin Van Lommel hetzelfde onderzoek zelf beschrijft, op de website van de Essentia Foundation, een stichting die essays over bewustzijn publiceert. Het begin in 1988, de vraag binnen een paar dagen, de 282 die zich niets herinnerden, wat mensen vertelden en wat er bij hen veranderde, komen daaruit.
Death and gratitude: Death reflection enhances gratitude, het onderzoek uit 2011 van Araceli Frias, Philip Watkins, Amy Webber en Jeffrey Froh, psychologen aan Eastern Washington University en Hofstra University in New York, verschenen in The Journal of Positive Psychology, een Engelstalig vaktijdschrift over wat een leven goed maakt. De titel betekent: dood en dankbaarheid, nadenken over de dood versterkt dankbaarheid. De 113 studenten, de brand op de twintigste verdieping, de vier vragen, de drie minuten, de drie groepen, de uitkomsten en de zin over vergeten komen daaruit. Datzelfde onderzoek noemt Philip Cozzolino en zijn collega's, in 2004, als de makers van de brandscène.
De video en de aanwijzingen voor de videomonteur komen uit mijn eigen archief. Ik maakte de video voor Vita Florentis, mijn bedrijf. Het seminar in Zuid-Korea staat beschreven op Over de oprichter, een pagina op deze website.