Iemand heeft dat moment heel lang geleden al eens opgeschreven. Een van de oudste verslagen gaat over de machtigste man van zijn tijd, op een heuvel boven zijn eigen leger.
Eerst gelukkig, toen in tranen
Herodotus, een Griekse geschiedschrijver uit de vijfde eeuw voor Christus, vertelt het in zijn Historiën, zijn verslag van de oorlogen tussen de Perzen en de Grieken. Rond 480 voor Christus was Xerxes, de koning van Perzië, op weg om Griekenland binnen te vallen. Bij Abydos, een stad aan de smalle zeestraat tussen Azië en Europa in het huidige Turkije, hadden de inwoners op een heuvel een hoge zetel van witte steen voor hem gebouwd. Van daaruit keek hij neer op zijn vloot en zijn soldaten. Hij liet de schepen een wedstrijd varen en was volgens Herodotus tevreden, over de race en over zijn hele veldtocht.
Toen zag Xerxes het water vol schepen liggen, en alle oevers en vlakten vol mannen. Herodotus schrijft dat Xerxes zich eerst gelukkig prees, en daarna huilde.
Zijn oom Artabanus vroeg wat er ineens was veranderd. Xerxes antwoordde dat hij medelijden kreeg toen hij bedacht hoe kort een mensenleven is. Van al die mannen zou over honderd jaar niet één meer in leven zijn.
Op die heuvel was niets misgegaan. Xerxes huilde op zijn hoogtepunt, met alles wat hij had aan zijn voeten.
Hoe lang nog?
Ik kwam een uitspraak tegen die wordt toegeschreven aan Seneca, een Romeinse filosoof en staatsman uit de eerste eeuw: geen mens is zo fortuinlijk dat er niet iets is om te vrezen. Precies die woorden vond ik in geen van zijn boeken terug. Wel Over de kortheid van het leven, een lange brief aan zijn vriend Paulinus, die de graanvoorziening van Rome leidde. Zo’n vijfhonderd jaar na Herodotus haalt Seneca daarin ook Xerxes aan.
In hoofdstuk 17 beschrijft Seneca mensen met een vol en druk leven. Zelfs hun plezier is onrustig, schrijft hij. Juist als ze het uitbundigst genieten, vragen ze zich bezorgd af: hoe lang nog? Zo hebben koningen gehuild om hun eigen macht, voegt hij eraan toe. Ze genoten minder van hun grote fortuin dan ze schrokken van het einde dat er ooit aan zou komen. Daarna vertelt hij het verhaal van Xerxes en zijn leger.
Waarom ben ik bang terwijl het goed gaat?
Omdat het goede in je leven ook het deel is dat je kunt verliezen, en dat deel blijft groeien. Seneca zegt het in één zin: juist de grootste zegeningen brengen zorgen mee. Om je geluk te houden heb je weer nieuw geluk nodig, schrijft hij, en na elke wens die uitkwam begin je opnieuw te wensen. Een partner, een gezond kind, een huis, een bedrijf dat draait. Alles wat erbij komt, geeft je een reden om blij te zijn en iets om zuinig op te zijn.
Die angst is dus vooral een vrij precieze lijst van wat je zou missen.

Beschermt succes je tegen die angst?
Volgens Seneca werkt het eerder andersom. Alles wat je bij toeval ten deel valt, is wankel, schrijft hij, en hoe hoger het stijgt, hoe makkelijker het valt. Xerxes had het grootste leger van zijn tijd. Zijn zetel was gebouwd zodat hij het helemaal kon overzien, en juist vanaf die plek zag hij dat er niets van zou blijven.
Seneca voegt er een wrang detail aan toe. Xerxes voerde de mannen om wie hij huilde zelf een oorlog in waarin ze binnen korte tijd omkwamen, op zee en op het land, in de strijd en op de vlucht. Hij huilde om ze en trok toch verder.
Waarom de een er meer last van heeft
Is het normaal om bang te zijn voor te veel geluk?
Veel mensen kennen het, de een sterker dan de ander. Mohsen Joshanloo is een psycholoog die al jaren onderzoek doet naar het idee dat geluk tegenslag aantrekt. In 2022 publiceerde hij de uitkomsten van een online vragenlijst die 871 volwassenen in tien landen hadden ingevuld, onder wie mensen uit Nederland en de Verenigde Staten. Ze gaven aan in hoeverre ze het eens waren met uitspraken als: ik ben liever niet al te blij, want op vreugde volgt meestal verdriet.
Jongere mensen, eenzame mensen en perfectionisten waren het er vaker mee eens, net als mensen die hun jeugd ongelukkig noemden. Dat laatste verband bleef bestaan, ook toen hij rekening hield met hoe eenzaam ze nu waren. Per land deden er maar weinig mensen mee, en ze waren niet gekozen als afspiegeling van hun land. Deze uitkomsten moeten dus nog verder getoetst worden.
Bij een goed leven hoort daarom nog één vraag. Gaat je angst over wat je nu hebt, of over iets wat je al lang geleden leerde, voordat je het had?
Wat Seneca zijn vriend aanraadde
De raad van Seneca aan Paulinus gaat over tijd. Hij beschrijft drukke mensen als mensen die met veel moeite bereiken wat ze willen, het daarna angstig vasthouden en intussen geen rekening houden met tijd die nooit meer terugkomt. In hoofdstuk 18 vraagt hij zijn vriend om iets van die tijd terug te nemen: neem nu ook een deel van je tijd voor jezelf.
Voor een man die het graan van een heel rijk beheerde, heeft hij nog één zin: je kunt beter de rekening van je eigen leven kennen dan die van de graanmarkt.
Wat kun je doen als je bang bent te verliezen wat je hebt?
Neem de angst even letterlijk. Schrijf op wat je precies bang bent te verliezen. Meestal is dat lijstje kort: een paar mensen, je gezondheid, een plek, het werk waar je van houdt. Kies daarna één ding uit en maak er deze week tijd voor, nu het er nog is. Bel die persoon. Kook dat etentje. Maak de wandeling die je zou missen.
Je mag je daarbij best zorgen maken. De drukke mensen van Seneca hielden de zorgen en sloegen de tijd over. Dat kun jij omdraaien.

Bewust vooruit rouwen
Xerxes zag het einde van alles vanaf een stenen zetel, op de mooiste dag van zijn veldtocht, en ging daarna ten strijde. In de Last Hour Experience, het begeleide uur dat ik maakte, sta je bewust bij dat einde stil. Je bent ongeveer een uur alleen, met een koptelefoon op, en beleeft je eigen laatste uur. Je zet op een rij wat je zou verliezen terwijl het er allemaal nog is, en tegen het eind schrijf je een afscheidsbrief, aan wie je maar wilt. Ik zie het als een manier om vooruit te rouwen, nu je er nog iets mee kunt doen. Aan wie zou jij als eerste schrijven?
Vragen die mensen stellen. Eén van die mensen ben ik.
Is angst om een goed leven te verliezen hetzelfde als doodsangst?
Ze lopen in elkaar over. Xerxes, de Perzische koning die rond 480 voor Christus Griekenland binnenviel, huilde op een heuvel boven zijn leger omdat geen van zijn soldaten over honderd jaar nog zou leven, en dat is doodsangst in zijn eenvoudigste vorm. De vraag van de Romeinse filosoof Seneca, hoe lang nog, gaat verder: een huwelijk, je gezondheid of een baan kan eindigen lang voordat jij er niet meer bent. Denk je vooral steeds aan je eigen dood, dan gaat mijn artikel over de tijd die je nog hebt daar verder op in.
Betekent angst als het goed gaat dat er iets naars gaat gebeuren?
Nee. Seneca, een Romeinse filosoof uit de eerste eeuw, beschrijft die angst als iets wat bij geluk zelf hoort: hoe meer je hebt, hoe meer je erover waakt. De vragenlijst van psycholoog Mohsen Joshanloo uit 2022 mat wat mensen geloofden over vreugde en verdriet, en hield niet bij of hun daarna iets naars overkwam.
Wanneer praat je met iemand over de angst om te verliezen wat je hebt?
Als je er wekenlang wakker van ligt, of als je de mensen en plannen die je belangrijk vindt erdoor gaat ontlopen. Praat dan met je huisarts. Een korte zorg midden op een fijne avond beschreef de Romeinse filosoof Seneca al, bijna tweeduizend jaar geleden.
Bronnen
Herodotus, Historiën, boek 7, hoofdstuk 44 tot en met 46, in de Engelse vertaling van A. D. Godley uit 1920, bij Perseus, een gratis online bibliotheek met Griekse en Latijnse teksten van de Amerikaanse Tufts University. De zetel van witte steen bij Abydos, de bootwedstrijd, de tranen van Xerxes en zijn antwoord aan zijn oom Artabanus. De Nederlandse weergave hierboven is een navertelling.
Seneca, Over de kortheid van het leven, hoofdstuk 17, in de Engelse vertaling van John W. Basore uit 1932, bij Wikisource, een gratis online bibliotheek met teksten waar geen auteursrecht meer op rust. De bezorgde vraag midden in het plezier, Xerxes en zijn leger, en de zinnen over de grootste zegeningen. De Nederlandse weergave hierboven is een navertelling.
Seneca, Over de kortheid van het leven, hoofdstuk 18, in dezelfde vertaling. Zijn raad aan Paulinus om een deel van zijn tijd voor zichzelf te nemen, en de zin over de rekening van je eigen leven.
De vragenlijst van Mohsen Joshanloo uit 2022 onder 871 volwassenen in tien landen, verschenen in Motivation and Emotion, een Engelstalig wetenschappelijk tijdschrift over psychologie. De uitspraken over vreugde en verdriet, en wie het er het meest mee eens was.