Zo heet wat ik bouwde, en als gewone zin klopt het net zo goed: iedereen krijgt een laatste uur. De vraag is of je er dan ook echt bij bent.
Een proeverij in Michigan
In 2012 publiceerden Ed O’Brien en Phoebe Ellsworth, twee psychologen van de Amerikaanse universiteit van Michigan, over een proeverij met 52 studenten. Iedere student kreeg vijf Hershey’s Kisses, kleine Amerikaanse chocolaatjes in zilverpapier, in vijf smaken: melk, puur, crème, karamel en amandel. De proefleider haalde ze één voor één uit een zak, in willekeurige volgorde. Na elk chocolaatje gaf de student een cijfer van 0 tot 10.
De helft van de studenten hoorde voor elk chocolaatje hetzelfde: hier is de volgende. De andere helft hoorde dat ook, tot het vijfde. Daarvoor zei de proefleider dat dit de laatste was.
Meer verschil zat er niet tussen de twee groepen.
Wat gebeurde er als de studenten het woord laatste hoorden?
Ze vonden het vijfde chocolaatje lekkerder. Van de studenten die laatste hoorden, koos 64 procent juist dat vijfde als lekkerste van de vijf. Van wie volgende hoorde, deed 22 procent dat, ongeveer de één op vijf die je bij toeval zou verwachten. De studenten die laatste hoorden, vonden ook de hele proeverij leuker.
Waarom zou dat de smaak veranderen?
Ed O’Brien zei tegen NPR, de Amerikaanse publieke radio, dat mensen die weten dat iets bijna afloopt, er het meeste uit willen halen. Het vijfde chocolaatje kwam uit dezelfde zak als de andere vier. Nieuw was alleen wat de proefleider ervoor zei.
Niemand kondigt het aan
De meeste laatste keren in een leven gaan voorbij zonder dat iemand het woord uitspreekt. Ooit draag je een kind voor het laatst naar bed, omdat het de avond erna zelf de trap op loopt. Een vriendin komt nog één avond langs voor ze naar het buitenland verhuist, en jij beantwoordt tussendoor berichten. Allebei waren het laatste keren. Niemand zei het erbij.
Kun je ooit weten welke keer de laatste is?
Soms wel. De laatste werkdag bij een baan, de laatste nacht in een huis voor je verhuist: die zie je aankomen. De meeste gewone momenten herken je pas achteraf, als je ze al herkent. Wat je wel kunt doen: het woord zelf uitspreken, zoals de proefleider deed voor het vijfde chocolaatje, en kijken wat het verandert.
Een appelboompje uit 1944
Op de vraag wat je zou doen als morgen de wereld vergaat, bestaat een beroemd antwoord: dan plant ik vandaag nog een appelboompje. Meestal staat de naam Maarten Luther eronder, de Duitse monnik wiens protest in de zestiende eeuw de kerk in West-Europa spleet en de protestantse kerken deed ontstaan.
Martin Schloemann, een Duitse hoogleraar theologie die Luther bestudeerde, zocht uit waar die zin vandaan komt. In zijn boek erover uit 1994 is het oudste geschreven spoor dat hij vond een getypte brief van 5 oktober 1944, bijna vierhonderd jaar na de dood van Luther.
Karl Lotz, dominee in het Duitse stadje Hersfeld, stuurde die brief aan vertrouwelingen binnen de Belijdende Kerk, de protestanten die weigerden hun kerk door het naziregime te laten besturen. Het was het zesde jaar van de Tweede Wereldoorlog. De brief ging over kerkzaken: wie welke functie zou krijgen, en hoe de kerk de jaren erna bestuurd moest worden. Hij sloot zo af:
“Ik hoop dat mijn brief niemand ontmoedigt, gezien de gespannen toestand van ons volk. We zullen ons wel moeten houden aan het woord van Luther: ‘En als morgen de wereld verging, laten we dan vandaag ons appelboompje planten.’”
Heeft Maarten Luther echt gezegd dat hij een appelboompje zou planten?
Tot nu toe heeft niemand de zin van vóór 1944 gevonden. Gedrukt komt hij volgens Schloemann pas na de oorlog voor. In een rondvraag die hij in 1976 hield, zeiden de meeste mensen, ook de ouderen, dat ze hem pas na 1945 hadden gehoord, vaak zelfs pas na 1950. Een oudere bron sluit hij niet helemaal uit.
Wat heeft een appelboompje met een laatste uur te maken?
Lotz sloot met die zin een brief vol gewoon werk af, midden in een oorlog. Zo lees ik zijn antwoord: je blijft doen wat voor je ligt, en je kiest er bewust voor. Een boom planten is zulk werk. Je doet het met twee handen, in de grond, vandaag.
Spreek het woord zelf uit
De proeverij wijst op iets kleins dat je kunt proberen. Kies één gewoon moment van vandaag: de eerste koffie, het stuk van je fiets naar de voordeur, de laatste bladzijde voor je gaat slapen. Zeg tegen jezelf voor je begint: dit is de laatste. Doe het dan, zonder er iets anders bij te doen.
Het vijfde chocolaatje was alleen het laatste van vijf, in een korte proeverij. Het woord was genoeg.
Wat als het onnozel voelt om dat tegen jezelf te zeggen?
Dan voelt het onnozel, en zeg je het toch één keer, voor één kop koffie. Kijk daarna wat je met de minuten erna hebt gedaan. De studenten hoorden het woord ook maar één keer, voor één chocolaatje, van degene die de zak vasthield.
Het uur dat ik bouwde
Ik bouwde Last Hour Experience als één uur dat je alleen doorbrengt, met een koptelefoon op, alsof het je laatste is. Het woord hoor je al in de naam, voor je begint, zoals de studenten het hoorden voor het vijfde chocolaatje. Je weet welk uur het is. Wat overblijft, is erbij zijn.
Vragen die mensen stellen. Eén van die mensen ben ik.
Was het vijfde chocolaatje gewoon de lekkerste smaak?
Nee. De smaken kwamen in willekeurige volgorde uit de zak, dus het vijfde chocolaatje had niet bij iedereen dezelfde smaak. Wat de studenten in de groep van het laatste chocolaatje gemeen hadden, was het woord dat ze ervoor hoorden.
Is één proeverij met 52 studenten genoeg om op te bouwen?
Het is één klein onderzoek, met studenten van één Amerikaanse universiteit en vijf chocolaatjes. Het laat zien wat één woord in die opzet deed. Of hetzelfde gebeurt bij een maaltijd, een bezoek of een hele avond, zegt het onderzoek niet. Ik lees het als een helder klein beeld, meer niet.
Werkt het effect van het laatste chocolaatje ook als je het woord tegen jezelf zegt?
Dat is niet getest. De studenten hoorden het woord van de proefleider en hadden geen reden om eraan te twijfelen. Het jezelf voorhouden bij een moment dat niet echt het laatste is, is een andere situatie. Ik zou het toch proberen, want het kost één zin en een paar minuten.
Wie was Karl Lotz?
Karl Lotz leefde van 1890 tot 1946 en was dominee in Hersfeld, in het midden van Duitsland. In de Eerste Wereldoorlog was hij officier geweest, en vanaf 1943 zat hij de raad voor die de Belijdende Kerk in zijn regio leidde.
Bronnen
Saving the Last for Best, het chocoladeonderzoek uit 2012 van Ed O’Brien en Phoebe Ellsworth van de universiteit van Michigan, verschenen in Psychological Science, een wetenschappelijk tijdschrift voor psychologie. De link gaat naar de vermelding in PubMed, de onderzoekscatalogus van de Amerikaanse nationale medische bibliotheek.
What kind of chocolate is best? The last you taste, de Engelstalige aankondiging van het onderzoek door de Association for Psychological Science, de Amerikaanse vereniging die Psychological Science uitgeeft, zoals geplaatst op de nieuwssite ScienceDaily. De 52 studenten, de vijf smaken en de 64 en 22 procent komen hiervandaan.
Why The Best Chocolate Is The One You Eat Last, een Engelstalig radioverslag uit 2012 van Allison Aubrey voor NPR, met de uitleg van Ed O’Brien zelf.
Luthers Apfelbäumchen? (Duits voor ‘Luthers appelboompje?’), het Duitstalige boek uit 1994 van de Duitse hoogleraar theologie Martin Schloemann. Je leest het online in de digitale collectie van de Beierse Staatsbibliotheek. De brief uit 1944 staat op bladzijde 28, en de slotzinnen zijn in dit artikel vrij vertaald uit het Duits.