Wat 622 jonge Zweden zich herinnerden
Is dit het verhaal van één gezin, of een patroon? In Zweden zochten onderzoekers het op landelijke schaal uit. Via de bevolkingsregisters spoorden ze jongeren op die tussen 2000 en 2003, op hun dertiende tot zestiende, een ouder aan kanker hadden verloren, terwijl de andere ouder nog leefde.
Zes tot negen jaar later waren die jongeren 18 tot 26. De onderzoekers belden hen op en stuurden iedereen die wilde meedoen een lange vragenlijst. Die kwam anoniem terug, in een gefrankeerde envelop. Van de 851 jongeren die aan de voorwaarden voldeden, stuurden er 622 hem terug.
Een paar uitspraken gingen over het eerste halfjaar na de dood. Eén ervan luidde, in mijn vertaling: ‘Ik hield mijn rouw voor me om mijn andere ouder te beschermen.’
Ongeveer een op de vier was het er redelijk of helemaal mee eens.
Daarna volgde een vraag over het heden: hadden ze hun rouw verwerkt? Van wie zich had ingehouden voor de ouder die overbleef, antwoordden er 60 op de 100: helemaal niet, of maar een beetje. Van wie zich niet had ingehouden, zei 45 op de 100 hetzelfde.
Bij de dochters apart was dat verschil te klein om zeker te zijn. Bij hen maakte een andere uitspraak het duidelijkste verschil: ‘Mensen hielden me van mijn rouw af door zich terug te trekken als ik verdrietig was, of me te prijzen als ik sterk was.’ Van de dochters die het daarmee eens waren, had 74 op de 100 hun rouw jaren later niet verwerkt. Van de andere dochters 50 op de 100.
De onderzoekers noemen de beperkingen zelf. Iedereen antwoordde één keer, jaren later, over hoe ze zich die eerste maanden herinnerden. Hoe iemand zich nu voelt, kan zo’n herinnering kleuren.
Verbergen rouwende kinderen hun verdriet om een ouder te sparen?
Een flink deel doet dat. In een Zweeds onderzoek onder 622 jongvolwassenen die tussen hun dertiende en zestiende een ouder aan kanker verloren, zei ongeveer een op de vier dat ze hun rouw in het eerste halfjaar voor zich hielden om de andere ouder te beschermen. Zes tot negen jaar later hadden zij die rouw vaker nog niet verwerkt.
Een proef in Arizona
Wat gebeurt er als een gezin die hulp in het eerste jaar krijgt? Psychologen van Arizona State University, een universiteit in de Amerikaanse staat Arizona, zochten dat uit met 156 gezinnen waarin een moeder of vader drie tot dertig maanden eerder was overleden. De 244 kinderen waren tussen 8 en 16.
Een computer bepaalde bij loting wat elk gezin kreeg. Het programma had twaalf bijeenkomsten. De ouders hadden een eigen groep, net als de kinderen en de tieners. De ouders werkten aan hun eigen rouw, aan hun opvoeding en aan luisteren als een kind over de overleden ouder praatte. Soms oefenden ze samen: een kind liet bijvoorbeeld een aandenken aan de overleden ouder zien, en de ouder oefende met luisteren.
De andere gezinnen kregen drie boeken over rouw met de post.
Vijftien jaar later gingen de onderzoekers terug. De kinderen waren inmiddels gemiddeld zo’n 27. Ze beantwoordden allemaal een vaste reeks interviewvragen van de Wereldgezondheidsorganisatie, waarmee je nagaat of iemand een depressie heeft gehad.
In de groep met de boeken had 28 op de 100 in de negen jaar daarvoor een zware depressie doorgemaakt. In de groep met het programma 13 op de 100.
Het programma werkte met ouders en kinderen tegelijk. Hoeveel van dat verschil van de kant van de ouders kwam, valt uit deze proef dus niet op te maken.
Helpt steun aan een rouwende ouder ook de kinderen?
Het lijkt erop, al kregen de kinderen in deze proef ook hulp. Bij Arizona State University kregen gezinnen in rouw twaalf bijeenkomsten voor ouders en kinderen, of drie boeken. Vijftien jaar later had 13 op de 100 kinderen uit het programma in de negen jaar daarvoor een zware depressie gehad, tegen 28 op de 100 in de boekengroep.
Thuis ruimte om te delen
Geen van deze onderzoeken geeft een rouwende ouder een recept.
In de Zweedse vragenlijst vonden tieners van wie het gezin in het eerste halfjaar goed bij elkaar bleef, vaker een manier van rouwen die voor hen goed voelde. In Arizona bestond een groot deel van wat de ouders oefenden uit luisteren.
Wat kan een rouwende ouder voor zijn kind doen?
Ruimte maken voor het verdriet van het kind, ook als het eigen verdriet al nauwelijks te dragen is. In een proef in Arizona oefenden ouders met luisteren als hun kinderen over de overleden ouder praatten. In een Zweeds onderzoek vonden tieners van wie het gezin in de eerste maanden bij elkaar bleef, vaker een manier van rouwen die goed voelde.
De brief die je achterlaat
Ik bouwde Last Hour Experience: één uur dat je alleen doorbrengt, met een koptelefoon op, alsof het je laatste is. Tegen het einde kun je afscheidsbrieven schrijven aan mensen die belangrijk voor je zijn. Stel dat een van jouw brieven naar je kinderen gaat. Wat geef je mee voor de dagen dat jij gemist wordt?
Vragen die mensen stellen. Eén van die mensen ben ik.
Is het normaal dat een tiener niet huilt als een ouder overlijdt?
Het komt veel voor. In een Zweeds onderzoek was ruim vier op de tien jongvolwassenen die als tiener een ouder aan kanker verloren, het eens met deze uitspraak over het eerste halfjaar: ‘Ik beet op mijn tanden, bouwde een muur om me heen en leefde door alsof er niets was gebeurd.’ Of dat gezond was, konden de onderzoekers niet vaststellen.
Hoe lang duurt het voordat een kind de dood van een ouder heeft verwerkt?
Daar is geen vaste termijn voor. In een Zweeds onderzoek onder jongvolwassenen die als tiener een ouder aan kanker verloren, zei 45 op de 100 zes tot negen jaar later dat ze hun rouw niet of maar een beetje hadden verwerkt. Dochters zeiden dat vaker dan zonen: 52 op de 100, tegen 37.
Helpt het als een tiener met een stervende ouder praat over wat belangrijk is?
Als het kan, lijkt het te helpen. In een Zweeds onderzoek vonden jongvolwassenen die als tiener met hun stervende ouder hadden gepraat over wat belangrijk was, vaker een manier van rouwen die goed voelde dan wie dat niet had gedaan en het wel had gewild.
Kan rouw die een kind nooit verwerkt later tot een depressie leiden?
Het gaat vaak samen. In een Zweeds vervolgonderzoek onder jongvolwassenen die als tiener een ouder aan kanker verloren, hadden jongeren die hun rouw zes tot negen jaar later nog niet hadden verwerkt vaker tekenen van depressie: dochters bijna twee keer zo vaak, zonen ruim drie keer. Wat eerst kwam, blijkt daar niet uit.
Bronnen
Acute and long-term grief reactions and experiences in parentally cancer-bereaved teenagers, het onderzoek uit 2021 van Tove Bylund-Grenklo, Dröfn Birgisdóttir en collega’s van verschillende Zweedse universiteiten, in BMC Palliative Care, een wetenschappelijk tijdschrift over zorg voor mensen die gaan sterven. Het is vrij te lezen. De uitspraken, de getallen en de beperkingen komen uit de volledige tekst. De vertalingen zijn van mij.
Unresolved grief and its consequences, het artikel uit 2016 van Tove Bylund-Grenklo en collega’s over dezelfde 622 jongvolwassenen, in Supportive Care in Cancer, een wetenschappelijk tijdschrift over zorg voor mensen met kanker. Het verband met depressie komt uit de samenvatting die het tijdschrift publiceert.
Developmental Pathways of the Family Bereavement Program to Prevent Major Depression 15 Years Later, het onderzoek uit 2023 van Irwin Sandler, Jenn-Yun Tein, Na Zhang en Sharlene Wolchik, psychologen van Arizona State University en de University of Connecticut, in het tijdschrift van de American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, de beroepsvereniging van Amerikaanse kinderpsychiaters. Ik las de vrij toegankelijke versie in PubMed Central, de online bibliotheek van de National Institutes of Health, de Amerikaanse overheidsdienst voor medisch onderzoek.
Voor wie de klok luidt, een column van René Diekstra, Nederlands psycholoog, online verschenen in het Noordhollands Dagblad. De details komen uit de gedrukte krantenpagina die ik tegenkwam.