Bij de andere drie heb ik geen belang: een app die je vijf keer per dag onderbreekt om te zeggen dat je doodgaat, een etentje waar sterven het gespreksonderwerp is, en een boek van een vrouw die stervenden verzorgde en opschreef waar zij spijt van hadden. Ik zet ze naast elkaar omdat mensen blijven vragen welke ze moeten kiezen, en het eerlijke antwoord is dat het vier verschillende dingen zijn.
Dezelfde zeven vragen aan alle vier
Om eerlijk te vergelijken heb ik aan alle vier dezelfde zeven vragen gesteld: wat je precies doet, of je het alleen doet of samen, hoeveel tijd het kost, hoe vaak je het herhaalt, wie je begeleidt, wat het kost en waar je het kunt krijgen. Elk antwoord hieronder komt uit wat de maker zelf op zijn eigen site zegt, niet uit mijn hoofd.
Niets krijgt hier een cijfer en niemand wint. Een herinnering, een gesprek, een boek en een uur doen verschillend werk. De bruikbare vraag is welk werk jij gedaan wilt hebben.
WeCroak: vijf herinneringen per dag
Wat doe je precies met WeCroak?
Je installeert een app en die stuurt je vijf meldingen per dag, op willekeurige momenten tussen zeven uur 's ochtends en tien uur 's avonds. Open je er een, dan krijg je een citaat over de dood van een dichter, filosoof of denker. De makers stellen voor dat moment te gebruiken om even te ademen of na te denken. Meer is de oefening niet.
Waar komt die vijf vandaan?
Uit een volksgezegde uit Bhutan, een klein koninkrijk in de Himalaya, dat de makers op hun startpagina hebben gezet: wie gelukkig wil zijn, moet vijf keer per dag aan de dood denken. Het gezegde doet het zware werk. De app houdt alleen de telling bij. De naam is Engelse spreektaal voor: wij gaan dood.
Wanneer kies je hiervoor?
Als je wilt dat de gedachte blijft opduiken zonder dat je er iets voor hoeft te plannen. Het kost seconden, en de app is met opzet gebouwd om je op een verkeerd moment te treffen, want zo omschrijven de makers de dood zelf. Wat je er niet van krijgt is diepte. Vijf korte duwtjes houden het onderwerp dichtbij, en meer belooft hij niet.
Death Over Dinner: één tafel, één avond
Hoe werkt zo'n etentje?
Je nodigt mensen uit voor een etentje en maakt de dood het onderwerp. De website (de naam betekent: de dood aan tafel) loodst je door zes stappen: wie je uitnodigt, waarom je erover wilt praten, iets om vooraf te lezen, te bekijken of te beluisteren, nog eens kijken naar wat je koos, de mail aan je gasten, en wat je na het etentje doet. In die mail zitten een uitnodigingstekst, het huiswerk, gespreksvragen en een korte handleiding. Daarna kook je, en praat je.
Wie is ermee begonnen, en hoe groot is het?
Michael Hebb en Scott Macklin, twee docenten die aan de Universiteit van Washington een collegereeks gaven: Let's Have Dinner and Talk About Death (laten we eten en over de dood praten). Op de startavond, 24 augustus 2013, telden de makers ruim vijfhonderd etentjes in twintig landen. Sindsdien: ruim honderdduizend. De aanleiding was een getal: drie op de vier Amerikanen willen thuis sterven, en één op de vier doet dat ook.
Wanneer kies je hiervoor?
Als wat je ontwijkt een gesprek is met een paar specifieke mensen: een ouder, een partner, de vrienden die je erbij wilt hebben. De site laat je een reden kiezen, en sommige gaan over iemand die ziek is of net is overleden, dus het is ook een manier om iets op tijd te zeggen. Wat het je kost is een maaltijd en de moed om de uitnodiging te versturen.
Als ik het leven over mocht doen: een boek
Wat is het precies?
De herinneringen van Bronnie Ware, een Australische die jarenlang stervende mensen thuis verzorgde. In 2009 schreef ze een artikel op internet over wat zij haar vertelden, en miljoenen lazen het. Het boek dat erop volgde, in het Engels The Top Five Regrets of the Dying (de vijf grootste vormen van spijt van stervenden), vertelt haar eigen verhaal naast dat van hen. Ruim een miljoen mensen lazen het, in 32 talen, volgens haar eigen telling.
Wat zijn die vijf?
In hun woorden, vertaald: had ik maar de moed gehad om trouw aan mezelf te leven, in plaats van het leven dat anderen van me verwachtten. Had ik maar niet zo hard gewerkt. Had ik maar de moed gehad om te zeggen wat ik voelde. Had ik maar contact gehouden met mijn vrienden. Had ik mezelf maar gelukkiger laten zijn.
Wanneer kies je hiervoor?
Als je het einde van anderen het werk wilt laten doen. Een boek is een paar avonden, en je kunt het wegleggen. Het werkt langzaam, en vooral achteraf, als een van de vijf terugkomt in een vergadering waar je niet wilde zitten. Haar vijf zijn niet de hele lijst: in een apart artikel legde ik drie verhalen van mensen die aan het sterfbed werkten naast elkaar.
De Last Hour Experience: één uur, alleen
Wat gebeurt er in dat uur?
Dit is de vorm die ik maak. Je zet een koptelefoon op, alleen, en ongeveer een uur lang neemt een stem je mee door je eigen laatste uur, met geluid en beeld. Er komen vijftien vragen langs die je op je scherm beantwoordt, en tegen het einde schrijf je één of meer afscheidsbrieven, aan wie jij kiest. Het is geen therapie, geen coaching en geen cursus.
Waar komt het vandaan?
Uit een bijeenkomst van zes uur in Zuid-Korea over je eigen laatste dag, die eindigde met mij in een kist met het deksel dicht. Ik zat daar in mijn laatste maanden als piloot, op zoek naar wat ik hierna zou doen. In 2018 gaf ik in Nederland zelf een versie, met zes echte kisten. Het uur is wat ik daarna bouwde, zonder de kist. De rest staat op Het diepere verhaal, de lange pagina op deze site over hoe het uur is ontstaan.
Wanneer kies je hiervoor?
Als je de citaten hebt gelezen en het gesprek hebt gevoerd, en je nog steeds weet dat je doodgaat zonder het te voelen. Daar is het uur voor gebouwd. Het is te lang om doorheen te bladeren, en het overkomt je in plaats van dat het je wordt uitgelegd. Je betaalt één keer en kunt elk jaar terugkomen. In een koffiepauze past het niet.
Naast elkaar
Wat doe je, met wie, en hoe lang?
Wat je doet. WeCroak: een citaat lezen als je telefoon trilt. Death Over Dinner: over de dood praten tijdens een etentje dat jij geeft. Het boek: de herinneringen lezen van een vrouw die stervenden verzorgde. Het uur: met een koptelefoon op je eigen laatste uur beleven, vijftien vragen beantwoorden, een afscheidsbrief schrijven.
Alleen of samen. De app en het uur doe je alleen. Het etentje is samen, dat is de opzet. Het boek lees je alleen, tenzij je het met iemand leest.
Tijd. Seconden, vijf keer per dag. Eén avond. Een paar avonden, in je eigen tempo. Ongeveer een uur, in één keer.
Hoe vaak, wie begeleidt je, wat kost het, waar krijg je het?
Herhaling. De app komt elke dag terug zolang je hem laat staan. Een etentje gebeurt één keer, of zo vaak als jij er een geeft. Een boek lees je één keer en pak je jaren later nog eens. Het uur is gebouwd om er één keer per jaar naar terug te keren.
Begeleiding. Een citaat en het advies om even te ademen. Een draaiboek, gespreksvragen en een handleiding, met jou als gastheer of gastvrouw. De stem van een schrijfster op papier. Een stem in je oren, het hele uur lang.
Kosten. WeCroak is gratis te gebruiken, met een betaald abonnement voor extra's. De site van Death Over Dinner noemt geen prijs. Het boek kost wat een boek kost. Het uur koop je één keer, en je kunt elk jaar terugkomen.
Beschikbaarheid. De app staat in de winkels van iPhone en Android. Het etentje kan overal waar je een tafel kunt dekken, en de site is Engelstalig. Het boek bestaat in 32 talen, als papieren boek, e-book en luisterboek. Het uur is online, in het Nederlands en het Engels.
Wat is een alternatief voor meditatie-apps?
Een meditatie-app traint je aandacht in tien minuten per dag, en daar is hij goed in. Zoek je betekenis, dan is de betere vraag wat je met die tien minuten wilt doen: eraan herinnerd worden, praten, lezen, of iets beleven.
Als je eraan herinnerd wilt worden
Dan lijkt WeCroak het meest op wat je gewend bent: het staat op je telefoon en het onderbreekt je. Het verschil zit in de inhoud. In plaats van een belletje en je ademhaling krijg je een zin over doodgaan en een paar seconden om hem te laten landen.
Als je wilt praten
Dan doet geen enkele app dat voor je, en Death Over Dinner is precies hiervoor gebouwd. Het moeilijkste is de uitnodiging versturen, en de site schrijft die tekst voor je.
Als je wilt lezen
Begin dan met het boek van Ware. Wil je de lange geschiedenis achter het idee, dan heeft de tweeduizend jaar oude oefening memento mori, Latijn voor bedenk dat je sterft, een eigen artikel. Lezen is de traagste van de vier, en de vorm waarbij er op de dag zelf het minst van je wordt verwacht.
Als je iets wilt beleven
Dan is de Last Hour Experience wat ik daarvoor heb gemaakt, en daar ben ik niet neutraal over. Wat ik wel kan zeggen is wat het is: één uur, alleen, van binnenuit, met je eigen antwoorden aan het eind. Brengt een herinnering of een gesprek je waar je wilt zijn, dan heb je het niet nodig.
Waar ik steeds op uitkom
Geen van de vier vervangt de andere, en één ervan heb ik zelf gebouwd. Wat Korea me gaf, kon ik nergens lezen: de gedachte aan mijn eigen einde begon pas te tellen toen ik erin zat. Met de herinneringen en de gesprekken houd je dat gewicht vast. Het uur is waar ik het vond. Kies de deur die je deze week echt open krijgt, en ga erdoor.
Vragen die mensen stellen. Eén van die mensen ben ik.
Kan ik ze combineren?
Ja, en ze passen eerder bij elkaar dan dat ze concurreren. Herinneringen houden het onderwerp dichtbij, bij een etentje wordt het hardop gezegd, een boek geeft je het einde van anderen, en een uur geeft je het jouwe. Wie dit volhoudt, doet meestal iets kleins vaak en iets groots zelden.
Is het ongezond om zo vaak aan de dood te denken?
Voor de meeste mensen niet. De dood in beeld houden is een oude gewoonte, van Romeinse filosofen tot boeddhistische monniken, en ze is zo oud gebleven omdat ze nuttig is. Twee grenzen. Is je verdriet vers, wacht dan: dat is de oefening al, op vol volume. En zit je in behandeling voor een depressie of in een crisis, overleg dan eerst met wie jou begeleidt voordat je hier iets aan toevoegt.
Met welke moet ik beginnen?
Met de vorm die je deze week echt gaat doen. Is dat een app, installeer hem vanavond. Is het een etentje, prik een datum voordat je een menu kiest. Is het een boek, bestel het. Het uur is voor wanneer je er helemaal in wilt, en dat kun je na de andere beslissen.
Wat kan ik doen na het lezen van Als ik het leven over mocht doen?
Maak van haar vijf vragen en beantwoord ze vandaag. Mijn artikel over spijt op het sterfbed doet dat, en legt haar vijf naast twee andere verhalen van mensen die aan het sterfbed werkten; samen noemen ze elf verschillende vormen van spijt. Kies daarna een vorm die ze in beeld houdt: een herinnering, een etentje of het uur. Een boek dat je één keer leest, vervaagt. Spijt is alleen bruikbaar zolang je er nog iets mee kunt.
Bronnen
WeCroak, de site van de makers zelf, voor de vijf dagelijkse uitnodigingen, de willekeurige tijden, de citaten en het gezegde uit Bhutan. De pagina van de app in de App Store van Apple voor de gratis download, het betaalde abonnement Leap en de tijden van zeven tot tien.
Death Over Dinner, de site van het project zelf, voor de zes stappen, wat een gastheer ontvangt, de startavond van 24 augustus 2013, het aantal etentjes sindsdien, de collegereeks aan de Universiteit van Washington en de cijfers over thuis sterven.
Regrets of the Dying (spijt van de stervenden), het oorspronkelijke artikel van Bronnie Ware op haar eigen site, voor haar jaren als verzorgster van stervenden aan huis en de vijf vormen van spijt in haar woorden. Haar boekpagina voor het artikel uit 2009, het miljoen lezers en de 32 talen. De Nederlandse titel komt van de uitgever, A.W. Bruna.
Wat de Last Hour Experience is komt uit de vragen die mensen stellen voor ze beginnen en uit Het diepere verhaal, allebei op deze site.