Twee dagen lang zie je je leven scherp, weet je precies wat ertoe doet en wat je al te lang voor je uit schuift.
In week drie is het weg.
Mensen proberen die twee dagen al tweeduizend jaar vast te houden. Ze gaven het een naam.
Memento mori is Latijn voor: bedenk dat je sterft.
Als praktijk betekent het dat je je eigen einde in beeld houdt, op een vast moment, lang genoeg om te veranderen wat je daarna doet.
De traditie loopt van het stoïcijnse Rome via boeddhistische kloosters naar de Nederlandse stillevens, en ze bestaat om één reden: wat je later zou betreuren komt eerder binnen, terwijl je er nog iets aan kunt doen.
Waar het vandaan komt
Rome
Seneca schreef aan zijn vriend Lucilius dat we elke dag sterven, omdat elke dag een stuk leven van je wordt afgehaald (Brieven, 24).
Epictetus zei tegen zijn leerlingen dat ze de dood dagelijks voor ogen moesten houden, de dood vooral, en dat er dan nooit meer een kleinzielige gedachte in ze op zou komen (Enchiridion, 21).
Marcus Aurelius schreef zijn Overpeinzingen in het Grieks, in het legerkamp, als notities voor zichzelf die niemand had mogen lezen.
De twee Latijnse woorden kwamen later.
Het oudste verhaal erover staat in één regel bij Tertullianus, rond 200 na Christus: een slaaf die tijdens de triomftocht achter een generaal meerijdt en hem toeroept respice post te, hominem te memento.
Kijk achter je, bedenk dat je een mens bent.
Dat is één christelijke schrijver over een Romeins ritueel, en het bewijs dat Rome dit vast zo deed is dun.
Handig om te weten voordat je het doorvertelt.
De kloosters
In het boeddhisme heet de oefening maranasati, aandacht voor de dood.
In één tekst (Anguttara Nikaya 6.19) vraagt de Boeddha zijn monniken hoe ze het doen.
De een zegt dat hij bedenkt dat hij de dag misschien niet haalt. De ander zegt: misschien niet eens de volgende maaltijd.
De Boeddha noemt ze allebei achteloos. Alleen de monnik die het bij elke ademhaling vasthoudt, doet het echt.
Het handboek
Rond 1415 schreef een anonieme dominicaan de ars moriendi, een Latijns handboek over goed sterven, waarschijnlijk in opdracht van het concilie van Konstanz.
Rond 1450 verscheen in de Lage Landen een kortere versie met elf houtsneden, die in vertaling heel Europa over ging.
Zes hoofdstukken, in een tijd dat de meeste huishoudens geen enkel boek bezaten.
De schilderijen
In de zeventiende eeuw bouwden Nederlandse schilders stillevens rond een schedel, een stapel boeken, een gedoofde kaars.
Leiden, universiteitsstad, had een voorkeur voor de variant met boeken.
Harmen Steenwijck, David Bailly en Pieter Claesz zijn de namen die bleven.
Vanitas komt uit Prediker: vanitas vanitatum, omnia vanitas. Deze doeken hingen in de kamer waar het gezin at.
Waarom de meeste herinneringen slijten
Vandaag is de oefening geslonken tot een paar seconden.
Een ring. Een tatoeage. Een schermachtergrond.
Een app die je resterende weken aftelt. De eerste keer dat je het ziet, gebeurt er iets. In week drie glijdt je blik eroverheen.
Tussen de korte en de lange vorm zit een gemeten verschil.
Psychologen noemen de korte mortality salience: een kort duwtje richting je eigen dood, waarna mensen zichzelf gaan verdedigen en in meerdere onderzoeken juist méér willen hebben.
De lange heet death reflection: een langzaam, concreet scenario over je eigen sterven, met vragen over hoe je hebt geleefd en wie je hebt geraakt.
In een onderzoek van Philip Cozzolino en collega's uit 2004 kwamen de deelnemers die de reflectieversie deden er meetbaar minder hebberig uit, en het sterkst gold dat voor de mensen die vooraf het meest op geld en status gericht waren.
Zelfde onderwerp, andere kant op.
De traditie wist dit allang.
Daarom noemde de Boeddha het dagelijkse bedenken achteloos, en daarom telt de ars moriendi zes hoofdstukken.
Diepte is hier het werkzame bestanddeel, en duur is hoe je eraan komt.
Van vijf minuten tot een heel uur
Wat is de simpelste memento mori-oefening om vandaag te beginnen?
Sluit je dag af met vijf minuten terugkijken, op een vast moment, voordat je je telefoon pakt.
Drie vragen: wat heb ik vandaag gedaan waarvan ik wil dat ik het gedaan heb, wat ben ik ontweken, en wat zou ik terugnemen.
Schrijf twee regels met de hand. Doe het zeven avonden achter elkaar en let op de vierde.
Hoe zit je tien minuten met je sterfelijkheid?
Ga liggen, ogen dicht, geen muziek.
Volg je adem en hang aan elke uitademing één zin: deze zou de laatste kunnen zijn. Tien minuten op een timer.
Loopt je hoofd weg naar morgen, kom dan terug bij de adem waar je nu in zit.
Dit is maranasati, teruggebracht tot wat een beginner aankan.
Wat schrijf je op als je je laatste uur uitschrijft?
Zet een timer op twintig minuten en schrijf met de hand, in de tegenwoordige tijd, alsof het nu gebeurt. Wie er in de kamer is.
Wat je nog probeert te zeggen. Wat je zou geven om terug te krijgen.
Zet de datum erbij en leg het ergens waar je het over een jaar terugvindt.
Hoe hou je het levend na de eerste keer?
Hang er een handeling aan.
Noem na elke sessie één ding dat je binnen zeven dagen doet: een bericht, een telefoontje, een boeking, een zin die je al jaren inslikt.
Verstuur er één voordat je het schrift dichtslaat. Inzicht zakt snel weg. Een verstuurd bericht blijft verstuurd.
Wat is de meest intense manier om je eigen einde onder ogen te zien?
Geef het een heel uur, in het donker, alleen, telefoon in een andere kamer, en loop je einde op volgorde door: het bericht, de laatste mensen, de laatste woorden, de stilte erna.
In Seoul deed ik dit in een gesloten kist, handen en voeten gebonden, dertig minuten. Het uur daarna is waar het gebeurt.
Wat ik zelf gebouwd heb, en waar het staat
Ik ben Julian van der Wouden.
Ik heb tien jaar gevlogen, eerst bij Transavia, daarna bij KLM.
Vliegende kisten. De kist in Seoul kwam daarna, en de Last Hour Experience kwam uit die kist.
Het is een geleid audio-uur, filmisch, dat je alleen doet.
Je beleeft je eigen laatste uur van binnenuit, en daarna kom je in een reeks vragen terecht die van wat er bovenkwam een keuze maken.
Zie het als de vijfde oefening met de structuur uit handen genomen, gecomponeerd en getimed zodat je verder komt dan je in je eentje zou gaan.
Je betaalt één keer. Je begint wanneer jij er klaar voor bent.
Eén aankoop. Elk jaar opnieuw. Geen abonnement.
Vragen die mensen stellen
Is memento mori somber?
Van buiten ziet het er zo uit.
In de praktijk knijpt het je aandacht samen tot het handjevol dingen dat je aan het eind zou verdedigen, en je krijgt er een week voor terug waar ruimte in zit.
Toen in Seoul het deksel openging, was het eerste wat ik zag het licht op de muur.
Het meeste effect zit in de dagen erna, in wat je stopt met uitstellen.
Is dit stoïcijns of boeddhistisch?
Allebei, en ze kwamen er los van elkaar op uit.
De Romeinse stoïcijnen gebruikten memento mori om hun oordeel rustig te houden en het verlies zijn angel te ontnemen.
Het boeddhistische maranasati maakt gehechtheid losser en scherpt de aandacht.
Christelijk Europa legde de ars moriendi en de schedel op tafel erbij.
Niemand is er eigenaar van, en je hoeft geen van die stelsels aan te hangen om het te doen.
Hoe vaak doe je dit?
Klein en dagelijks, groot en jaarlijks.
Vijf minuten per avond houdt het wakker. Eén vol uur per jaar verzet de dingen die je al tien jaar meesleept.
Het gaat meestal mis doordat mensen de grote versie één keer doen, zich een week veranderd voelen, en de kleine avonden laten versloffen.
Wat als er kort geleden iemand is overleden?
Wacht dan.
Verse rouw ís de oefening al, op vol volume, zonder dat je erom vroeg.
Geef het maanden, en kom terug wanneer je naar je eigen leven wilt kijken in plaats van naar dat van hen.
Loop je bij een behandelaar of zit je in een crisis, overleg dan eerst met je arts. Dit is reflectie en het staat buiten de zorg.
Bronnen
- Seneca, Brieven 24
- Epictetus, Enchiridion 21
- Tertullianus, Apologeticum 33.3
- Anguttara Nikaya 6.19
- Cozzolino, Staples, Meyers en Samboceti (2004), Personality and Social Psychology Bulletin 30, 278-292
Tot slot
Deze oefening is tweeduizend jaar oud omdat hij blijft werken, en hij blijft werken omdat hij iets van je vraagt.
Erover lezen verandert niets. Vijf stille minuten vanavond wel.
Pak dus de kleinste vorm op deze pagina en doe hem voor je gaat slapen.
Daar begint het, elke keer, bij iedereen die het is blijven doen.