Hij is lang niet de enige die na zo’n diagnose zoiets zegt. Waarom is daar eerst slecht nieuws voor nodig?
Wat 25 patiënten schreven
Psychologen van de University of North Carolina in Chapel Hill, in de Verenigde Staten, zochten voor een onderzoek uit 2017 via Google naar blogs over kanker en over ALS, een zenuwziekte waardoor spieren langzaam uitvallen. Ze hielden 25 blogs over die de patiënten zelf schreven en nog bijhielden toen ze overleden.
Daarna vroegen ze 45 mensen, gevonden via een website waar mensen kleine klusjes doen voor geld, zich voor te stellen dat ze net hadden gehoord dat ze ongeneeslijke kanker hadden. Ieder schreef één blogbericht, met in het achterhoofd dat ze nog maar een paar maanden te leven hadden.
Wie het zich alleen voorstelde, schreef somberder. In die berichten stonden meer negatieve woorden dan in wat de patiënten in hun laatste drie maanden schreven, en lezers die niet wisten wie wat had geschreven, vonden de echte berichten minder negatief. Hoe dichter de patiënten bij hun dood kwamen, hoe meer positieve woorden ze gebruikten. De onderzoekers brengen dat in verband met meer aandacht voor geloof en voor de mensen die het dichtst bij hen stonden. De bloggers konden nog schrijven en hadden er zelf voor gekozen hun ziekte online te delen.
Zesde in de rij
Eén man schreef twee keer op wat het met hem deed om de dood onder ogen te zien: op de dag zelf, en bijna twintig jaar later in een roman. Op 22 december 1849 was Fjodor Dostojevski, de Russische schrijver die later de roman Misdaad en straf zou schrijven, 28 jaar. Dat voorjaar was hij opgepakt met leden van een gespreksgroep in Sint-Petersburg waar boeken werden besproken die de regering van de tsaar, de Russische keizer, had verboden. Die ochtend werden ze naar het Semjonovskiplein gereden, een plein in de stad waar het leger oefende.
Hun doodvonnis werd voorgelezen en ze kregen witte hemden aan voor de executie. Drie mannen werden aan palen gebonden. Dostojevski stond als zesde, en ze werden per drie opgeroepen, dus had hij in zijn eigen woorden “niet meer dan een minuut te leven”. Toen sloegen trommelaars het signaal om te stoppen en werd er een bevel voorgelezen: de tsaar schonk hun het leven.
Een brief aan zijn broer
Diezelfde dag schreef Dostojevski vanuit zijn cel in de Petrus-en-Paulusvesting, de gevangenis waar hij vastzat, aan zijn oudere broer Michail. In die laatste minuut, schrijft hij, dacht hij alleen aan Michail, “en pas toen besefte ik hoeveel ik van je houd, mijn lieve broer!”
Verderop staat: “Als ik terugkijk op het verleden en bedenk hoeveel tijd ik heb verspild, hoeveel ervan verloren ging aan dwalingen, aan fouten, aan nietsdoen, aan niet weten hoe je moet leven, hoe weinig ik die tijd op waarde schatte, hoe vaak ik heb gezondigd tegen mijn hart en mijn geest, dan bloedt mijn hart.”
“Het leven is een geschenk, het leven is geluk, elke minuut had een eeuw van geluk kunnen zijn.”
Nog nooit had er zoveel innerlijk leven in hem gebruisd als nu, voegt hij eraan toe. Hij stond op het punt te vertrekken voor vier jaar dwangarbeid in Siberië.
Dezelfde ochtend, in een roman
In 1868 en 1869 verscheen De idioot, een roman van Dostojevski. De hoofdpersoon, vorst Mysjkin, vertelt een moeder en haar drie dochters bij wie hij op bezoek is over een man die naar het schavot werd geleid om te worden doodgeschoten, en op het laatste moment gratie kreeg. Volgens de samenstellers van Dostojevski’s verzamelde brieven is dat zijn eigen ervaring op het plein.
Volgens zijn eigen telling had de man nog ongeveer vijf minuten, en die leken hem eindeloos lang, een enorme rijkdom. Hij verdeelde ze: twee minuten om afscheid te nemen van zijn kameraden, twee om nog één keer aan zichzelf te denken, en daarna een laatste blik om zich heen. Niet ver weg stond een kerk, en het vergulde dak glinsterde in de felle zon. Hij kon zijn ogen niet losmaken van de stralen.
Het zwaarst vond hij één gedachte: “Wat als ik niet hoefde te sterven! Wat als ik het leven terugkreeg, wat een oneindigheid! En dat zou allemaal van mij zijn! Dan zou ik van elke minuut een hele eeuw maken, ik zou niets verliezen, ik zou elke minuut tellen en niets meer verspillen!”
Veel, heel veel minuten
Een van de dochters vraagt het meteen: “Wat heeft hij daarna met die rijkdom gedaan? Heeft hij elke minuut geteld?”
“O nee,” antwoordt Mysjkin, “hij heeft het me zelf verteld, ik had hem ernaar gevraagd: zo heeft hij helemaal niet geleefd, en hij heeft veel, heel veel minuten verloren.”
Zo lees ik die scène: op het plein kreeg zijn tijd een getal. Vijf minuten kon hij tellen, en elke minuut was hem iets waard. Terug in het gewone leven verdween dat getal, en leek het alsof hij onbeperkt veel minuten had. Dostojevski had zelf op dat plein gestaan, en toch liet hij de man in zijn roman die minuten verliezen.
Leven door elke minuut te tellen kan dus niet, concludeert de dochter. Mysjkin geeft haar gelijk, en zegt dan: “En toch kan ik het op de een of andere manier niet geloven.”
Een telling zonder diagnose
Dostojevski kreeg zijn telling op een plein in Sint-Petersburg. Anderen horen die van een arts. Ik bouwde Last Hour Experience zodat je die telling kunt meemaken voordat iemand je slecht nieuws brengt: ongeveer een uur alleen, met een koptelefoon op, dat je beleeft als je eigen laatste uur. Het begint met het bericht dat je nog één uur hebt. Als het voorbij is, krijg je je minuten terug, net als de man die Mysjkin ontmoette. Welke zou jij gaan tellen?
Vragen die mensen stellen. Eén van die mensen ben ik.
Wist Dostojevski dat zijn executie in scène was gezet?
Nee. In zijn brief van die dag schrijft hij dat hij niet meer dan een minuut te leven had. Volgens zijn biograaf Joseph Frank had de tsaar al ingestemd met lichtere straffen, met de opdracht de gevangenen pas over hun gratie te vertellen na het hele ritueel van de executie.
Waar kan ik de brief lezen die Dostojevski na zijn schijnexecutie schreef?
De volledige Russische tekst staat in zijn verzamelde brieven en is online te lezen. In de Engelse vertaling van Ethel Colburn Mayne uit 1914 houdt de brief direct na de gratie op, dus de zinnen over het leven als geschenk ontbreken daar. De citaten uit de brief en uit De idioot zijn voor dit stuk uit het Russisch vertaald.
Bronnen
Dying Is Unexpectedly Positive (Engels voor: sterven is onverwacht positief), het onderzoek uit 2017 van Amelia Goranson, Kurt Gray en drie collega’s, verschenen in Psychological Science, een wetenschappelijk tijdschrift. De blogs, de opdracht aan de mensen die zich een diagnose voorstelden en de uitkomsten komen uit de volledige tekst, die te lezen is op de website van Harvard Business School.
De brief van Dostojevski aan zijn broer Michail van 22 december 1849, de volledige Russische tekst met de aantekeningen van de samenstellers uit een Russische uitgave van zijn verzamelde werken, op een website over zijn werk. De citaten zijn uit deze tekst vertaald, en in aantekening 9 verbinden de samenstellers de brief met het verhaal in De idioot.
De idioot, deel 1, hoofdstuk 5, de Russische tekst van de roman van Fjodor Dostojevski op ilibrary.ru, een Russische online bibliotheek. Hier staan de vijf minuten en het gesprek erna, en de citaten zijn uit deze tekst vertaald.
Letters of Fyodor Michailovitch Dostoevsky to His Family and Friends (Engels voor: brieven van Dostojevski aan familie en vrienden), de Engelse vertaling van Ethel Colburn Mayne uit 1914, in het Internet Archive, een online bibliotheek. Daar houdt dezelfde brief direct na de gratie op.
Petrashevsky Circle, het Engelstalige Wikipedia-artikel over de gespreksgroep waar Dostojevski bij hoorde. Wat daar staat over de opdracht van de tsaar, komt uit Dostoevsky: A Writer in His Time, de biografie door de Amerikaanse literatuurwetenschapper Joseph Frank, uitgegeven door Princeton University Press.